Plak Neden Eğilir, Neden Kırılır? Eğri Plak Çalar mı, Düzelir mi?

Plağı kılıfından çıkardın ve bir baktın, kenarı hafif dalgalı. Ya da elinden kaydı, yere düştü, şimdi kenarında ince bir çatlak var. İkisi de can sıkıcı. Ama her eğri plak çöpe gitmez, her çatlak da sonun başlangıcı değildir. Bu rehberde plağın neden eğildiğini, neden kırıldığını, eğri bir plağın çalıp çalmayacağını ve neler yapabileceğini anlatıyoruz.

Plak neden eğilir?

Bugünkü plakların çoğu vinilden, yani bir tür plastikten yapılır. Vinil ısınınca yumuşar. Yumuşamış bir plak, o sırada nasıl duruyorsa o şekli alabilir ve soğuyunca öyle kalır. Eğri plak dediğimiz şey çoğu zaman budur.

Sık görülen sebepler:

• Güneş. Pencere önünde, güneş alan bir rafta duran plak ısınır. Kapağın içinde olması onu tam korumaz.
• Sıcak araba. Güneşte bekleyen bir arabanın içi kısa sürede çok ısınır. Plakçıdan aldığın plağı arabada unutmak eğrilmenin klasik yollarından biri.
• Isı kaynakları. Kalorifer, soba, sıcak çalışan bir cihazın üstü. Plak buralara yakın durmamalı.
• Yatay ve üst üste saklama. Alttaki plaklar uzun süre ağırlık altında kalır. Isıyla birleşince eğilme ihtimali artar.
• Yamuk durma. Yarı boş bir rafta yana yatmış plaklar zamanla o eğimi alabilir.

Bir de sıkı jelatin meselesi var. Bazı koleksiyoncular, fabrikadan gelen sıkı jelatinin zamanla kapağı sıkıştırıp plağı eğebileceğini söyler. Bazıları ise bunun abartıldığını düşünür. Kesin bir cevap yok. Jelatin çok sıkı görünüyorsa ve plağı çalacaksan açmak temkinli bir tercih.

Eğrilik her zaman sonradan da olmaz. Yeni bir plak da baskıdan ya da kargodan hafif eğri çıkabilir. Böyle bir durumda satıcıyla konuşmak mantıklı.

Plak neden kırılır?

Burada iki ayrı plak türünü ayırmak lazım.

78 devirlik taş plaklar. Eski 78'liklerin çoğu gomalak bazlı bir karışımdan yapılırdı. Gomalak sert ama kırılgandır, neredeyse hiç esnemez. Bu plaklar sert bir yere düşünce kolayca çatlar ya da parçalanır. Elinde taş plak varsa onu ayrıca özenle tut ve taşı. 78 devir hakkında daha fazlası için 33, 45 ve 78 devir rehberine bakabilirsin.

Vinil plaklar. Vinil daha esnektir. Düştüğünde genelde kırılmaz, belki kenarı ezilir ya da çizilir. Ama vinil de kırılmaz değildir:

• Sert bir yere kenarıyla düşerse çatlayabilir.
• Fazla bükülürse, örneğin sıkışık bir raftan zorla çekilirken ya da bir kutunun içinde ezilirken, çatlak oluşabilir.
• Soğukta vinilin daha az esnek, daha kırılgan olduğu söylenir. Kışın soğuk bir kargodan çıkan plağı hemen kılıfından zorlayarak çıkarma, önce oda sıcaklığına gelmesini beklemek temkinli bir tercih.

Plak eğri mi, nasıl anlarsın?

Birkaç basit yol var:

• Yandan bak. Plağı göz hizasında, düz bir masaya koy. Kenar bir yerde kalkıyorsa ya da ortası çanak gibi çukursa eğridir.
• Dönerken izle. Plağı pikapta çalıştır ve kenarına yandan bak. Kenar dalga dalga inip kalkıyorsa eğrilik var demektir.
• Kolu izle. İğne plaktayken kola ve kartuşa yandan bak. Kol her turda yükselip alçalıyorsa plak büyük ihtimalle eğridir.

Eğrilik genelde iki türlü olur. Kenarı dalga gibi inip kalkan plak var, bir de ortası ya da kenarı hep birlikte kalkmış, çanak gibi duran plak. İkisi de aynı sebeplerden olabilir.

Eğri plak çalar mı?

Çoğu zaman evet. Hafif eğrilikte iğne çoğu zaman yükselip alçalan yüzeyi takip eder, sen pek bir fark duymayabilirsin. Kolun her turda hafifçe inip kalkması tek başına genelde sorun değildir.

Eğrilik belirginse durum değişir:

• İğne yüksek noktalarda zıplayabilir, plak atlayabilir.
• Sesin her turda hafifçe dalgalandığını duyabilirsin.
• Çok eğri bir plakta kartuşun gövdesi plağa sürtebilir. Böyle bir şey görürsen çalmayı bırak.

Önce pikabının ayarlarını kontrol et. Takip kuvveti önerilenden düşükse iğne eğri bir plakta daha kolay sıçrar. Bunun için pikap iğne ağırlığı ayarı rehberine bak. Bazı kullanıcılar, tablanın ortasına konan bir plak ağırlığı ya da kelepçenin hafif çanak şeklindeki eğrilikte plağı tablaya bastırarak işe yaradığını söyler. Kenarı dalgalı plaklarda etkisi daha az olabilir. Her pikap ek ağırlığa uygun değildir; ağırlık tablayı ve motoru zorlayabilir. Denemeden önce pikabının kılavuzuna bak.

Atlamanın başka sebepleri de olabilir. Hepsini plak neden cızırtı yapar rehberinde sırayla anlattık.

Eğri plak düzeltilebilir mi?

Kısa cevap: bazen. Garanti yok, sonucu baştan bilemezsin.

İnsanların denediği yollar şunlar:

• Düz yüzeyler arasında bekletmek. Plak iç kılıfında, iki düz ve sert yüzeyin arasına konur, üstüne ağırlık eklenir ve uzun süre beklenir. Isı kullanmadığı için riski düşüktür. Ama etkisi sınırlı olabilir. Hafif eğrilikte işe yaradığını söyleyenler de var, hiçbir değişiklik görmeyenler de.
• Plak düzeltme cihazları. Bu iş için yapılmış, plağı iki düz yüzey arasında kontrollü şekilde ısıtıp soğutan cihazlar var. Bazı plakçılar ya da meraklılar bu işi yapabilir. Sonuç plağa göre değişir, garanti yoktur ve ısı kullanıldığı için her zaman biraz risk taşır.
• Evde ısıyla düzeltme. İnternette güneşte cam arasında bekletme, saç kurutma makinesi gibi yöntemler dolaşıyor. Bunlar risklidir. Isıyı kontrol edemezsin, plak daha da eğilebilir, oluklar zarar görebilir ve plak geri dönülmez şekilde bozulabilir. Değerli bir plakta denemeyi önermiyoruz.

Plağı asla fırına koyma. Fırın, plağı düzeltmek yerine kalıcı olarak mahvedebilir.

Önemli bir not: Eğri bir plak senin pikabında sorunsuz çalıyorsa ona hiç dokunmamak çoğu zaman en az riskli yoldur.

Çatlak ya da kırık plakla ne yapmalı?

Önce çatlağın nerede olduğuna bak.

• Sadece en dış kenarda, oluklara ulaşmayan küçük bir çatlak ya da kırık çoğu zaman çalmayı etkilemeyebilir. Yine de iğnenin o kısma inmediğinden emin ol.
• Oluklara uzanan bir çatlak genelde her turda bir "tık" sesi yapar. İğne çatlakta sıçrayabilir ya da takılabilir. Keskin bir çatlak kenarının iğneye zarar verebileceği de söylenir. Değerli bir iğnen varsa bu plağı çalmadan önce iki kez düşün.

Çatlak bir plağı bükmeye, çatlağı "açıp kapatarak" kontrol etmeye çalışma. Çatlak ilerleyebilir. Plağı iç kılıfına koy ve dik sakla.

Kırılmış taş plaklar için bazı koleksiyoncular parçaları yapıştırıp saklar. Bu çoğu zaman plağı yeniden çalmak için değil, hatıra ya da arşiv için yapılır. Plak değerliyse, bir şey yapmadan önce bu işi bilen biriyle konuşmak iyi olur.

İkinci el plak alırken çatlak ve eğrilik, satıcının durum notunda yazılı olmalı. Notları nasıl okuyacağını plak durumu nedir ve ikinci el plak alırken rehberlerinde anlattık.

Önlemek daha kolay

Eğilmiş bir plağı düzeltmek zor, eğilmesini önlemek kolay. Kısaca:

• Plakları dik sakla, rafı ne sıkışık ne yarı boş bırak.
• Güneşten, ısı kaynaklarından ve sıcak arabadan uzak tut.
• Plağı kenarından tut, bükme, sıkışık raftan zorla çekme.
• Taşırken dik ve sağlam bir kutuya koy.

Raf, kılıf ve taşıma için ayrıntılı bir rehber yazdık: plak nasıl saklanır.

Kısa cevaplar

Plak neden kırılır?
Eski 78 devirlik taş plaklar gomalak bazlı ve kırılgan olduğu için düşünce kolayca kırılır. Vinil plaklar daha esnektir ama sert düşüşte ya da fazla bükülünce çatlayabilir.

Plak neden eğilir?
Çoğu zaman ısı yüzünden. Güneş, sıcak araba, kalorifer ve uzun süre üst üste ya da yamuk saklama plağın eğilmesine yol açabilir.

Eğri plak çalar mı?
Hafif eğri plaklar çoğu zaman sorunsuz çalar. Belirgin eğrilikte iğne zıplayabilir, ses dalgalanabilir.

Eğri plak düzelir mi?
Bazen. Düz yüzeyler arasında bekletmek düşük riskli ama etkisi sınırlı olabilir. Isıyla yapılan ev yöntemleri risklidir. Fırın asla.

Çatlak plak çalınır mı?
Çatlak oluklara ulaşmıyorsa çoğu zaman çalar. Oluklara uzanıyorsa her turda tık sesi ve atlama beklenir. Keskin çatlak kenarının iğneye zarar verebileceği de söylenir.

plak.com'da devam et

Eğri ya da çatlak bir plağın yerine yenisini arıyorsan kataloğa göz at. plak.com mağazaların fiyatlarını karşılaştırır; güncel tabloyu fiyatı düşen plaklar ve yeni eklenenler sayfalarında görürsün. Sevdiğin bir sanatçının plaklarını bulmak için sanatçılar sayfasına bak. Yeni plağını uzun yıllar sağlam tutmak için de plak nasıl saklanır rehberi seni bekliyor.