Plak Devir Hızı: 33, 45 ve 78 Devir Ne Demek, Plak Neden Hızlı Çalar?

Yeni bir plak aldın, pikaba koydun ve şarkıcı sanki helyum yutmuş gibi şarkı söylüyor. Ya da tam tersi: ses ağır, kalın, uykulu. Panik yapma. Çoğu zaman plakta da pikapta da bir arıza yoktur. Sadece devir hızı yanlıştır.

Bu rehberde 33, 45 ve 78 devrin ne demek olduğunu, bir plağın hangi hızda çalınacağını nasıl anlayacağını ve sesin neden hızlı ya da yavaş geldiğini anlatıyoruz.

Devir hızı ne demek?

Devir hızı, plağın bir dakikada kaç tur döndüğüdür. İngilizcede "rpm" (revolutions per minute) diye yazılır. Plak, kaydedildiği hızda çalınmalı. Hız farklı olursa hem tempo hem de ses perdesi değişir.

Bugün karşına çıkacak üç hız var:

• 33⅓ devir: Uzunçalarların, yani LP'lerin hızı. Kısaca "33" denir. Yavaş döndüğü için bir yüze daha uzun müzik sığar.
• 45 devir: 7 inçlik küçük plakların, yani single'ların klasik hızı. Bazı 12 inçlik single'lar ve bazı özel LP baskıları da 45 devirde çalar.
• 78 devir: Eski kayıtların hızı. Türkiye'de bu plaklara çoğunlukla "taş plak" denir.

Plak hangi hızda çalınır, nasıl anlarsın?

Önce plağın üstüne bak. Çoğu zaman cevap orada yazıyor.

1. Etiketi oku. Plağın ortasındaki kâğıt etikette çoğu zaman "33⅓", "33 RPM" ya da "45 RPM" yazar.
2. Kapağa bak. Arka kapakta ya da kapağın sırtında da hız bilgisi olabilir. Yeni baskılarda bazen kapağa yapıştırılmış bir etikette yazar.
3. Boyuta bak. Hiçbir yerde yazmıyorsa boyut iyi bir ipucu verir:
   • 12 inç (büyük plak) çoğunlukla 33⅓ devirdir.
   • 7 inç (küçük plak) çoğunlukla 45 devirdir.

Ama "çoğunlukla" kelimesine dikkat. İstisnalar var:

• 12 inçlik single'lar (maxi single) sık sık 45 devirde basılır. Hızlı dönen plakta her saniyelik müzik daha uzun bir oluğa yayılır; bu da ses kalitesi için tercih edilir.
• Bazı audiophile LP baskıları 45 devirdir. Bu yüzden normalde bir plağa sığan bir albüm iki plak olarak basılabilir.
• Bazı 7 inçlik EP'ler 33⅓ devirde çalar.

Etikette bir şey yazmıyorsa önce boyuta göre tahmin et. Ses tuhaf geliyorsa öbür hızı dene. Yanlış hızda kısa bir deneme plağa zarar vermez.

Plak neden hızlı ya da yavaş çalar?

1. Hız ayarı yanlış

En sık sebep bu. 45 devirlik bir plağı 33'te çalarsan ses yavaş ve kalın gelir. 33'lük bir plağı 45'te çalarsan ses hızlı ve ince gelir. İki hız arasında yaklaşık yüzde 35 fark var; bu yüzden fark hemen duyulur.

Pikabının üstünde hız düğmesi ya da anahtarı varsa, plağı koymadan önce ona bir göz at.

2. Kayışlı pikapta hız kademesi

Kayışlı (belt-drive) bazı pikaplarda hız düğmesi yoktur. Hızı değiştirmek için tablayı kaldırıp kayışı motor kasnağının öbür kademesine elle takarsın. Kayış yanlış kademedeyse, plak hep yanlış hızda döner.

3. Kayış eskimiş ya da kayıyor

Kayış genelde lastiktir ve zamanla gevşeyebilir, sertleşebilir ya da kayganlaşabilir. Böyle bir kayış motoru tam kavrayamaz. Sonuç:

• Plak olması gerekenden biraz yavaş döner.
• Ses dalgalanır, uzun notalar "yalpalar".
• Tabla geç hızlanır.

Hız ayarı doğru olduğu halde ses hafif yavaş ya da dalgalı geliyorsa önce kayışı kontrol et. Çoğu kayışlı pikapta kayışı kendin değiştirebilirsin.

4. Pitch ayarı ortada değil

Bazı pikaplarda, özellikle DJ'lerin kullandığı tiplerde, hızı ince ayarlayan bir pitch kolu ya da düğmesi bulunur. Bu ayar sıfırda değilse plak biraz hızlı ya da biraz yavaş çalar. Kolu ortaya, sıfır noktasına getir.

Hızı nasıl kontrol edersin?

Hızın doğru olup olmadığını kulakla tam anlamak zor. İki kolay yol var:

• Strobe disk: Tablaya koyduğun, üstünde çizgiler olan bir disk. Uygun bir ışık altında ve doğru hızda çizgiler duruyormuş gibi görünür.
• Telefon uygulaması: Telefonu tablanın üstüne koyup hızı ölçen uygulamalar var.

78 devirlik taş plaklar ayrı bir dünya

78'ler sadece daha hızlı dönen plaklar değil. Malzemeleri ve olukları da farklı.

• Malzeme: Taş plaklar çoğunlukla şellaktan yapılır. Şellak sert ve kırılgandır. Düşerse kırılabilir.
• Oluk: Olukları bugünkü vinil plaklardan daha geniştir.
• İğne: Bu yüzden 78'ler için daha geniş uçlu, ayrı bir iğne gerekir. Vinil için yapılmış normal iğne bu oluğa düzgün oturmaz; hem kötü ses verir hem de iğneye ve plağa zarar verebilir.

Ayrıca bugün satılan pikapların çoğunda 78 devir seçeneği yoktur. Elinde taş plak varsa önce pikabının 78 desteklediğinden emin ol, sonra uygun iğneyi tak.

Kısa cevaplar

Plak neden hızlı çalar?
Büyük ihtimalle 33⅓ devirlik bir plağı 45 devirde çalıyorsun. Hız ayarını 33'e al. Kayışlı pikapta kayışın hangi kademede olduğuna da bak.

Plak neden yavaş çalar?
Ya 45 devirlik bir plağı 33'te çalıyorsun ya da kayış gevşemiş ve kayıyor. Önce hız ayarını, sonra kayışı kontrol et.

33 mü 45 mi, nasıl anlarım?
Etikete ve kapağa bak. Yazmıyorsa 12 inç çoğunlukla 33⅓, 7 inç çoğunlukla 45 devirdir. Ses tuhafsa öbür hızı dene.

Taş plağı normal pikapta çalabilir miyim?
Pikabında 78 devir seçeneği ve 78'e uygun bir iğne yoksa çalmamalısın. Normal iğne taş plağın geniş oluğuna uygun değil.

Doğru hızda dinlemeye hazırsan

Hızları öğrendin, şimdi sıra plaklarda. Kataloğa göz at, yerli müzik plaklarını ya da rock plaklarını incele. Mağazaların fiyatlarını yan yana görmek için fiyatı düşen plaklara ve yeni eklenenlere bakabilirsin.

Pikabını ilk kez kuruyorsan pikap nasıl kullanılır rehberi işini kolaylaştırır. Yeni pikap bakıyorsan pikap nasıl seçilir rehberine göz at; alırken hangi hızları desteklediğine de bakmayı unutma.