Pikap Nasıl Çalışır? Plak Oluğundan Hoparlöre Sesin Yolculuğu

Plak çalarken aslında küçük bir mucize izliyorsun. Bir plastik diskin oluğundaki minik dalgalar, birkaç adım sonra odayı dolduran müziğe dönüşüyor. Bu rehberde o adımları sırayla anlatıyoruz: plaktan başlayıp hoparlörde bitiyoruz. Kurulum ve bağlantı adımlarını değil, işin mantığını anlatıyoruz. Pikabını kurmak istiyorsan pikap nasıl kullanılır rehberine bak.

Kısaca zincir

Ses şu yolu izler:

plak oluğu → iğne → kartuş → ton kolu → phono preamp → amfi → hoparlör

Bu sırada plato ve motor da plağı sabit hızda döndürür. Her halkanın tek bir işi var. Biri eksik ya da yanlış bağlıysa ses ya hiç gelmez ya da bozuk gelir. Şimdi tek tek bakalım.

Plak oluğu: müzik burada saklı

Plağın her yüzünde genelde tek bir uzun oluk vardır. Bu oluk dış kenardan başlar ve spiral çizerek merkeze doğru ilerler. Çıplak gözle düz bir çizgi gibi görünür ama duvarları mikroskobik dalgalarla doludur. Müzik işte bu dalgalardır.

Stereo bir plakta oluğun iki duvarı vardır ve her duvar bir kanalı taşır: biri sol, biri sağ. Bas sesler daha uzun ve yavaş, tiz sesler daha kısa ve sık dalgalar olarak kazınır.

İğne: dalgaları okuyan uç

İğne, oluğun içinde ilerleyen küçük uçtur. Ucu genelde elmastır, çünkü oluğa sürekli sürtünür ve dayanıklı olması gerekir.

Plak döndükçe iğne oluğun duvarlarındaki dalgaları takip eder ve onlarla birlikte titreşir. Bu titreşim, iğneyi taşıyan ince bir çubuk aracılığıyla kartuşun içine iletilir. İngilizce kaynaklarda bu çubuğa "cantilever" denir.

İğne zamanla aşınır. Aşınmış bir iğne oluğu eskisi kadar düzgün okuyamaz. Değiştirme zamanı geldiğinde pikap iğnesi nasıl değiştirilir rehberi işini görür.

Kartuş: titreşimi elektriğe çeviren parça

Kartuş, ton kolunun ucuna takılan ve iğneyi taşıyan küçük gövdedir. Asıl işi, iğnenin titreşimini elektrik sinyaline çevirmektir. Yaygın kartuşlar bunu bir mıknatıs ve bobinlerle yapar: biri diğerine göre hareket ettikçe bobinlerde çok zayıf bir akım oluşur.

İki yaygın tip var:

• MM (hareketli mıknatıs): İğneyle birlikte küçük bir mıknatıs hareket eder, bobinler sabit durur. Çoğu giriş seviyesi pikapta bu tip bulunur. Çoğu MM kartuşta iğneyi kendin değiştirebilirsin.
• MC (hareketli bobin): Bu sefer bobinler iğneyle birlikte hareket eder, mıknatıs sabittir. MC kartuşların çıkış sinyali genelde MM'ninkinden daha zayıftır. Bu yüzden MC'yi destekleyen bir phono preamp ister. İğnesi çoğu zaman kullanıcı tarafından değiştirilemez.

Hangisinin sana uygun olduğu ayrı bir konu. Ayrıntısı iğne ve kartuş seçimi rehberinde.

Ton kolu: iğneyi doğru yerde tutan kol

Ton kolu, kartuşu taşıyan koldur. Çoğu pikapta bir eksen etrafında döner. İşi basit gibi görünür ama önemlidir: iğneyi oluğun içinde doğru açıyla ve doğru kuvvetle tutmak. Bu sırada iğne merkeze doğru ilerlerken kol da onunla birlikte yavaşça içeri döner.

Ayarlanabilir kollarda arka uçtaki karşı ağırlık, iğnenin plağa ne kadar bastığını belirler. Birçok pikapta bir de anti-skate ayarı bulunur. Bu ayar, çalarken kolun merkeze doğru çekilme eğilimini dengeler. Bu ayarların nasıl yapıldığını pikap iğne ağırlığı ayarı rehberinde adım adım anlattık.

Kartuştan çıkan sinyal, kolun içinden geçen ince kablolarla pikabın arkasındaki çıkışa ulaşır.

Plato ve motor: her şeyi sabit hızda döndürmek

Oluğu okumak için plağın sabit bir hızda dönmesi gerekir. Bu işi motor ve plato (tabla) yapar. Plak, platonun üzerindeki keçe ya da mata oturur.

Bugünkü plaklarda yaygın hızlar şunlar:

• 33⅓ devir: Çoğu LP.
• 45 devir: 7 inç single'lar ve bazı 12 inç plaklar.

Hız yanlış seçilirse müzik ya fazla hızlı ve ince ya da fazla yavaş ve kalın gelir. Devirlerin hikâyesi için plak devir hızı 33 ve 45 rehberine bak.

Platoyu döndürmenin iki yaygın yolu var:

• Kayışlı tahrik: Motor platodan ayrı durur ve platoyu bir lastik kayışla döndürür. Kayış, motorun titreşiminin platoya geçmesini bir miktar azaltır. Zamanla gevşeyebilir ve değişmesi gerekebilir.
• Direkt tahrik: Plato doğrudan motorun üzerine oturur, arada kayış yoktur. Bu tip pikaplar genelde kısa sürede hızına ulaşır. DJ'ler arasında yaygındır.

İkisi de iyi ses verebilir. Biri diğerinden kesin olarak daha iyi değil; sonuç tasarıma ve kullanım amacına bağlı.

Phono preamp: zayıf sinyali doğru sese çevirmek

Kartuştan çıkan sinyal hem çok zayıftır hem de henüz "doğru" ses değildir. Phono preamp bu iki sorunu birlikte çözer.

Birinci iş: güçlendirmek. Kartuşun sinyali, CD çalar gibi cihazların verdiği sinyalden çok daha zayıftır. Preamp onu bu cihazların seviyesine, yani "line" seviyesine çıkarır.

İkinci iş: RIAA eşitleme. Plak kesilirken bas sesler kısılır, tiz sesler ise yükseltilir. Sebebi pratik: bas sesler kısılmasaydı oluklar çok geniş dalgalanır, bir yüze çok daha az müzik sığardı. Tizleri yükseltmenin faydası ise çalarken ortaya çıkar. Preamp tizleri yeniden kısınca, plağın yüzeyinden gelen hışırtı da onlarla birlikte azalır.

Phono preamp bu eğrinin tam tersini uygular: basları geri yükseltir, tizleri geri kısar. Böylece ses yeniden dengelenir. Bu eğriye RIAA eğrisi denir. Bugün basılan plaklar bu standarda göre kesilir. Bazı çok eski plaklarda farklı eğriler kullanılmıştır.

Pikap neden normal bir girişe doğrudan takılmaz?

Çünkü amfinin AUX ya da LINE girişi bu iki işi yapmaz. Preamp'siz bir pikabı LINE girişine takarsan ses hem çok kısık gelir hem de bassız, incecik ve tiz ağırlıklı çıkar.

Bu yüzden phono preamp zincirde bir yerde bulunmalı. Üç yerde olabilir:

• Pikabın içinde: Bazı pikaplarda dahili preamp vardır. Preamp açıkken bunlar doğrudan LINE girişine bağlanabilir.
• Amfinin içinde: Amfinde PHONO yazan bir giriş varsa preamp ondadır.
• Ayrı bir kutu olarak: İkisi de yoksa araya harici bir phono preamp konur.

Hangi kabloyu nereye takacağını pikap nasıl kullanılır rehberinde anlattık.

Amfi: sinyale güç vermek

Preamp'ten çıkan sinyal artık doğru dengede, ama bir hoparlörü sürecek kadar güçlü değil. Amfi bu sinyali alır ve hoparlörü hareket ettirecek güce çıkarır. Ses düğmesi de genelde buradadır.

Aktif hoparlörlerin içinde kendi amfisi vardır. Pasif hoparlörler ise ayrı bir amfiye ihtiyaç duyar.

Hoparlör: elektriği yeniden harekete çevirmek

Zincirin son halkası, ilk halkanın aynası gibi. Çoğu hoparlörün içinde de bir mıknatıs ve bir bobin var. Amfiden gelen akım bobini hareket ettirir, bobin de bağlı olduğu diyaframı (koni) ileri geri iter. Diyafram havayı titreştirir ve sen müziği duyarsın.

Yani yolculuk hareketle başlayıp hareketle bitiyor: oluktaki dalga iğneyi oynatıyor, en sonda da hoparlördeki koni havayı oynatıyor.

Kısa cevaplar

Pikap nasıl ses çıkarır?
İğne oluktaki dalgalarla titreşir, kartuş bu titreşimi zayıf bir elektrik sinyaline çevirir. Phono preamp sinyali güçlendirip dengeler, amfi güç verir, hoparlör sese çevirir.

Pikap için phono preamp şart mı?
Evet, zincirde bir yerde olmalı. Pikabın içinde, amfinin PHONO girişinde ya da ayrı bir kutu olarak bulunabilir.

Pikap neden AUX girişine takılınca kısık çalıyor?
Büyük ihtimalle arada phono preamp yok. Sinyal hem güçlendirilmemiş hem de RIAA eşitlemesi yapılmamış oluyor.

MM ve MC kartuş arasındaki fark ne?
MM'de mıknatıs, MC'de bobin iğneyle birlikte hareket eder. MC'nin sinyali genelde daha zayıftır ve MC'yi destekleyen bir preamp ister.

Kayışlı mı, direkt tahrikli mi?
İkisi de iyi ses verebilir, biri kesin olarak daha iyi değil. Kayışlı tahrik motor titreşiminin platoya geçmesini bir miktar azaltır. Direkt tahrik genelde kısa sürede hızına ulaşır ve DJ'ler arasında yaygındır.

plak.com'da devam et

Zinciri öğrendin, sıra dinlemede. Kataloğa göz at, kataloğa yeni giren plakları yeni eklenenler sayfasında gör. plak.com mağazaların fiyatlarını karşılaştırır; güncel tablo için fiyatı düşen plaklar sayfasına bak. Sevdiğin isimlerden başlamak istersen sanatçılar sayfası seni bekliyor. Henüz pikabını seçmediysen pikap nasıl seçilir rehberiyle başla.