Orijinal Plak Nasıl Anlaşılır? İlk Baskı, Yeniden Baskı ve Korsan Farkı

Sahafta eski görünümlü bir plak buldun. Satıcı "orijinal" diyor. Peki ne demek bu? Plak ilk çıktığı yıl mı basılmış, yıllar sonra mı yeniden basılmış, yoksa hiç resmi olmayan bir kopya mı?

İyi haber: bunu anlamak için uzman olman gerekmiyor. Plağın üstünde, etiketinde ve kapağında bir sürü ipucu var. Bu rehberde onları tek tek okuyoruz.

"Orijinal plak" iki farklı şey demek olabilir

Türkiye'de "orijinal plak" denince genelde iki anlamdan biri kastediliyor:

• Resmi baskı: Plak şirketinin hak sahibi olarak çıkardığı, korsan olmayan baskı. Yeni basılmış bir plak da bu anlamda orijinaldir.
• İlk baskı: Albümün ilk çıktığı dönemde yapılan baskı.

Satıcıyla konuşurken hangisinden bahsettiğini netleştir. Bu rehberde üç türü ayırıyoruz:

• İlk baskı (first pressing): Albümün ilk çıktığı dönemde, ilk çıkaran şirketin yaptığı baskı.
• Yeniden baskı (reissue): Aynı albümün sonradan, bazen başka bir şirket tarafından yapılan resmi baskısı.
• Korsan ya da resmi olmayan baskı (bootleg): Hak sahibinin izni olmadan basılmış kopya.

1. Etiket ve katalog numarası

İlk bakacağın yer plağın ortasındaki etiket.

• Plak şirketinin adı: Albümü ilk kim çıkardı, elindeki plakta kimin adı var? Farklı bir şirket adı görüyorsan sonraki bir baskı ya da başka bir ülkede lisansla yapılmış bir baskı olabilir.
• Katalog numarası: Plak şirketleri yayınlarına genelde bir katalog numarası verir. Genelde etikette ve kapağın sırtında ya da arkasında yazar. Yeniden baskılar çoğu zaman farklı bir katalog numarası taşır.
• Etiket tasarımı: Şirketler etiket tasarımlarını yıllar içinde değiştirebilir. Aynı albümün farklı dönem baskıları bu yüzden farklı etiketlerle çıkabilir.

2. Ölü alandaki yazılar (matris / runout)

Plağın son şarkısı bittikten sonra etikete kadar uzanan, müzik olmayan düz bir alan var. Buna ölü alan (dead wax ya da runout) denir. Işığa tutup dikkatli bakarsan burada kazınmış ya da damgalanmış harfler, rakamlar görürsün.

Bunlara matris numarası denir. Plağın hangi kesimden ve kalıptan basıldığını anlamaya yarar. Bazen kesim yapan kişinin imzası ya da kısaltması da olur.

Neden önemli? Çünkü kapak ve etiket aynı görünse bile, matris yazıları farklı baskıları birbirinden ayırmanın güvenilir yollarından biri. Koleksiyoncular baskıyı tespit ederken sık sık buraya bakar.

3. Barkod

Bu ipucunu dikkatli kullan. Barkodlar plak kapaklarında genelde 1980'lerden itibaren yaygınlaştı. Bu yüzden:

• Daha eski bir yıla ait olduğu söylenen bir plağın kapağında basılı barkod varsa, büyük ihtimalle sonraki bir baskıdır.
• Ama barkod olmaması kendi başına bir şey kanıtlamaz. Her şirket ve her ülke barkodu aynı anda kullanmaya başlamadı. Bazen barkod sonradan yapıştırılmış bir etikette de olabilir.

Barkodu kendi başına değil, öbür ipuçlarıyla birlikte değerlendir.

4. Kapak ve baskı detayları

Kapak da çok şey anlatır:

• Baskı kalitesi: Bulanık fotoğraf, solgun renkler, okunmayan küçük yazılar başka bir kapaktan kopyalanarak çoğaltılmış bir kapağın işareti olabilir. Bu, korsan baskılarda sık görülür.
• Telif satırları: Arka kapakta ya da etikette ℗ ve © işaretli yıllar olur. ℗ genelde kaydın ilk yayımlandığı yılı gösterir. Yeniden baskılarda © yılı ya da baskıya ait başka bir yıl daha yeni olabilir.
• İnternet adresi: Kapağa basılı bir web sitesi adresi varsa, o baskı büyük ihtimalle internetin yaygınlaştığı döneme aittir.
• Etiketler ve stickerlar: Kapağın üstünde "remastered", "reissue" ya da "180 gr" gibi yazılar çoğunlukla yeni baskıları gösterir.

5. Korsan baskının işaretleri

Korsanı bir işarete bakarak yakalamak zor. Ama birkaç işaret bir aradaysa dikkat:

• Etikette şirket adı ya da katalog numarası yok, ya da hiç bilinmeyen bir şirket adı var.
• Kapak baskısı belirgin şekilde kötü.
• Ölü alanda hiçbir yazı yok ya da bilinen baskılarla uyuşmuyor.
• Albüm o formatta resmi olarak hiç çıkmamış.

Discogs ile karşılaştır

Discogs, kullanıcıların plak baskılarını ayrıntılı kaydettiği bir müzik veritabanı. Bir albümün sayfasında genelde tüm baskılarını liste halinde görürsün.

Nasıl kullanırsın:

1. Albümü ara, baskılar listesini aç.
2. Elindeki plağın katalog numarasını ve ülkesini bul.
3. Baskı sayfasında matris ve runout bilgilerinin yazdığı bölüme bak.
4. Plağının ölü alanındaki yazıları oradakilerle karşılaştır.

Birebir eşleşiyorsa hangi baskıya sahip olduğunu büyük ölçüde öğrenmiş olursun. Bu bilgiler kullanıcılar tarafından girildiği için her sayfa kesin doğru olmayabilir; yine de pratik bir başlangıç noktası.

Türk plaklarında tarih meselesi

Türkiye'nin pek çok klasik albümü yıllar içinde, bazen ilk çıkaran şirketten farklı şirketler tarafından yeniden basıldı. Bu yüzden bir yeniden baskının üzerindeki tarih çoğu zaman albümün ilk çıkış tarihi değil, o baskının tarihidir.

Katalogda bir albüme bakarken de bu farkı aklında tut: listelenen baskının tarihi, albümün ilk çıktığı yılla aynı olmayabilir.

Kısa cevaplar

Orijinal plak nasıl anlaşılır?
Etiketteki şirket adına, katalog numarasına ve ölü alandaki matris yazılarına bak. Bunları Discogs'taki baskı sayfalarıyla karşılaştır.

İlk baskı ile yeniden baskı arasındaki fark ne?
İlk baskı, albümün ilk çıktığı dönemde yapılan baskıdır. Yeniden baskı, aynı albümün sonradan yapılan resmi baskısıdır. İkisi de resmidir.

Matris numarası nerede yazar?
Plağın son şarkısıyla etiket arasındaki müzik olmayan alanda, yani ölü alanda. Işığa tutarak okuyabilirsin.

Barkodlu plak eski olabilir mi?
Barkodlar genelde 1980'lerden itibaren yaygınlaştı. Daha eski olduğu söylenen bir plakta basılı barkod varsa, büyük ihtimalle sonraki bir baskıdır.

Baskıları karşılaştırmaya başla

Aradığın albümün hangi baskılarının mağazalarda olduğunu görmek için kataloğa göz at ya da yerli müzik plaklarını incele. Yeniden basılan albümleri yakalamak için yeni eklenenlere, mağazaların güncel fiyatlarını görmek için fiyatı düşen plaklara bakabilirsin.

İkinci el bir plak alacaksan plak durumu nedir rehberini de oku. Türk plaklarının geçmişini merak ediyorsan Türk plak tarihi 1960-1980 iyi bir başlangıç.